تأثیر پذیری در رمضان

 زنده گی بشر امروز، با درنظر داشت اینکه به ادامه زنده گی بشردیروزی بوده، با اندک تحول ومدرنتر ازگذشته، راه خود رامی پیماید.

لذا میتوان گفت: که ابعاد زنده گی هرطبقه ی بشری باکنه وریشه های اصلی گذشته اش ارتباط داشته واین ارتباط شان برگرفته ازابعاد مختلف؛ چون: دین، عنعنه، رسوم، اجتماع واقتصاد هرجامعه بوده است.

ماه مبارک رمضان ازجمله داشته های دینیی  میباشد، که متعلق به یک کتله خاص جامعه بشری؛ یعنی دینداران بوده، که اززمان آدم (ع)  تاکنون بدون استـثـنأ همه بنده های دیندار الهی، کم وبیش درچند روز ازعمر خود مأموربه نگه داری روزه بودند؛ گرچه این بحث وقتی زیاد تر میخواهد؛ اما برای این، که خواننده ملول نشود، به طور فشرده به ابعاد مختلف این عبادت الهی میپردازم واز خداوند(ج) آرزومیبرم، که برای مطالعه کننده گان نافع تمام شود.

 تعریف روزه:

 ترک خوردن، نوشیدن وجماع،(هنگام صحت) و(پاکی ازحیض ونفاس) ازدمیدن صبح صادق تاغروب آفتاب.

چنانچه خداوند(ج)میفرماید: فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُواْ مَا كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَكُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّليْلِ(187بقرة)

ترجمه: اکنون مباشرت«همبستری بخانم های خود» کنید وطلب کنید آنچه را خدا وند(ج) برشما مقدر گردانیده است(یعنی ازاولاد)  وبخورید وبنوشید تا آنکه(بین شب وروز) رشته سفید (صبح) ازرشته سیای(شب) برای شما معلوم شود، پس آن روزه را تا شب، تمام (نگه) دارید.

شرایط فرضیت  روزه:

انسانهای که معتقد به دین اسلام بوده وبه سن بلوغ وعقل برسند، بدون استـثـنا واجد شرایط روزه شناخه شده، باید به نگه داری روزه التزام داشته باشند.

بلوغ یک شخص مسلمان واسلام آوردن یک فرد کافردرجریان روز رمضان سبب فرضیت روزه درباقی روز میگردد، که هردوفرد متذکره بعد ازتکمیل نمودن شروط مربوطه خود، باید باقی روز را روزه بگیرند.

 سبب فرضیت روزه:

سبب فرضیت روزه ماه رمضان مبارک فرمان وحکم الهی است، که میفرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ «آیت 183بقره»

ترجمه: نوشته(فرض) شده برشما روزه چنانچه به امت های قبل ازشما نوشته (فرض) شده بود.

تاریخ فرضیت روزه:

 یک ونیم سال بعد از هجرت مسلمانان به مدینه منوره؛ یعنی درسال دوم هجری مسلمانان مأموربه نگه داری روزه، در ماه رمضان گردیدند؛ و ازصدر اسلام تاکنون درهرسال یک ماه متواتر مسلمانان به آن التزام میداشته باشند؛ زیاد ازابعاد زنده گی اسلامی دراین ماه به تمثیل واجراء گذاشته میشود.

شرایط اداء روزه:

اداء روزه منوط به شرایط ذیل است:

1-     نیت،  همه آنانیکه مأمور به نگه داری روزه اند، باید بعد ازسحری ویا قبل اززوال آفتاب بروزه داری روزهای این ماه هرروز نیت کنند.

2-     پاکی،  پاکی ازجنابت، حیض ونفاس شرط دیگربرای روزه داراست.

عدم عذر،  نبود معذرت شرعی چون: مسافرت، عدت ماه وار ونفاس ومریضیکه هنگام مبتلأ بودن مسلمان به آن، توان نگه داری روزه را نداشته باشد.

3-     حضور روز،  موجودیت روز درامت اسلامی یکی ازشروط روزه است؛ زیرا که دراوایل وصدراسلام، وقت صرف طعام دردین اسلام محدود بود، که بعد ازغروب آفتاب وقبل ازخواب شدن هرنوع  خورد، نوش وجماع برایشان مجازوبعدازخواب شدن بعد ازغروب تمام خورد، ونوش وجماع بالای شان حرام بود.

حکم روزه:

کسب ثواب وطلب عفران ازبارگاه خداوند(ج) واسقاط ذمه یا تسلیم وفرمان برداری ازفرمان الهی .

 معاذیر ترک روزه:

سفر، جهاد، بیماری، ضعف ازاثرپیری، حمل، شیردهی، بیهوشی وجنون، گرسنگی وتشنگی که شدت آن باعث خطر جان وعقل گردد. سفر، جهاد وبیماری بخاطرکم قوتی وبازنماندن مسافرین، ازسفر؛ مجاهدین ازجهاد؛ ضعف بیشتربیماران درایام مریضی؛ خداوند(ج) میفرماید: فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ  (184بقره).

ترجمه: کسی مریض یامسافرباشد، روزه خویش را به شماره آنچه(خورده است)ازروزهای دیگر؛ «یعنی روزهای بعدازرمضان» قضائی آورد.

وناتوانی بزرگسالان، به نگه داری روزه؛ بارداری، روزه ممکن مضربه جنین آن باشد،؛ شیردهی، که نگه داری روزه باعث کم شیری مادرگردد؛

چنانچه خداوند(ج) میفراید: يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ(18۵بقره).

ترجمه: خداوند(ج) اراده آسانی را«درنزول فرامین خود دررابطه به نگه داری روزه» به شما داشته ونه ازسختی را.

بیهوشی وجنون، کسانی که ازدید گاه اسلام به این مرض گرفتارگردند، مکلف به نگه داری روزه نیستند واگر جنون درطول ماه رمضان؛ یعنی ازاول ماه رمضان تا اخیرآن، مستولی برشخصی گردد، روزه همان سال ازآن انسان، نسبت عدم موجودیت یکی ازشروط روزه (عقل ) دروجودش ازوی ساقط گردیده وقضائی آن واجب نیست. گرسنگی وتشنگی شدید، که تحمل آن به ضررجان وعقل روزه دار تمام شود،(افطارش صرف قضائی دارد؛ اشخاص که این معاذیر را دارا اند، مکلف به نگه داری روزه نیستند.

تحول پذیری مسلمان دررمضان:

تحول ودیگرگونی درهرانسان منوط به جهد وکوشش خود انسان دارد؛ زیرا آنانی که به یک مقام دینی ودنیوی ارتقایافته اند، مدیون کوششهای  خود باید باشند، بخاطریکه ازتوانمندیکه خدا(ج) درکشوروجودش گذاشته کارگرفته وتحولی را درخود رونما گردانیده است؛  چنانچه خداوند(ج) میفرماید: إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ (11رعد).

ترجمه: خدا(ج) درهیچ یک قوم تغیر نمیآورد تا آنکه افراد آن درنفسهای خویش تغیر نیا ورند.

تحول واقعی رمضان منووط به درنظرداشتن تمام نکاتی است، که در روزه باید مراعت شود؛ یعنی چیزهای جایز را جایز وناجایز را ناجایزخواند، درآن صورت میتواند، که تأثیر روزه درانسان روزه دار رونما وظاهرگردد.

ابعاد اجتماعی روزه:

روزه ابعاد متعد د اجتماعی را دراحتوای خود گنجانیده وموارد آتی را بطور خلاصه به بحث میگیریم:

انسان درزنده گی خود به دونوع تعذیه ضرورت داشته است، تعذیه مادی وتغذیه روحی.

تغذیه مادی:

 تغذیه مادی شامل تمام مواد  برای خورد، نوش وتسکین غرائز انسانی بکاربرده میشود، که درطول یازده ماه تمام ما مسلمانان ازآن مستفید میشویم.

تعذیه روحی:

تعذیه روحی عبارت از: عبادت بدنی طبق فرمان شارع برای خداوند(ج) است؛ برای تغذیه روحی هم انسان مسئولیت دارد، که یک مدت زمانی را برای کسب آن اختصاص دهد، تاباشد، که ازنگاه معنوی کمی ها وکاستی های خود را پوره نماید؛ رمضان ماهی بوده، که بمنظور همین مقصد اختصاص یافته است، تامسلمانان دراین مدت با روزه داری روزها وقیام شب های این ماه، جبران کوتاهی های خود درجریان باقی ماهای سال رانمایند.

ازابوهریره (رض) روایت است، که پیامبر (ص) من صام رمضان ایماناً واحتساباً غفرله ما تقدم من ذنبه(1)

ترجمه: کسی که ازروی ایمان وامید کسب اجروپاداش، ماه رمضان را روزه بگیرد، گناهان صغیره گذشته اوبخشوده میشود.

درحدیث دیگری آمده که رسول الله(ص)فرموده، که خداوند(ج) میگوید: کل عمل ابن آدم له الاالصیام فانه لی وانا أجزی به(2)

ترجمه: تمام کارهای اولاده آدم (ع) برای خودش بوده؛ مگرروزه او، که برای من است ومن پاداش آن رامیدهم.

مساوات:

که همه ی مردم اعم ازمرد وزن وغنی وفقیر مسلمان به نگه داری این فرمان مأموراند.

عدالت:

 که تمام متخلفین موجد شرائط بدون استـثـنا با شکستن بدون عذر یک روز روزه ملتزم به آزادی غلام، یاگرفتن روزه دوماه روزه ی پی درپی ویا دادن طعام به شصت مسکین است.

 صداقت:

در این ماه روزه به کسانی نافع است، که راستی در ظاهر وباطن شان نهادینه گردیده باشد؛ یعنی در ظاهر باکسی دروغ نگوید؛ ودر باطن دروغگویی وعمل به آنرا، گناه وکار بد پندارند.

چنانچه پیغمبر ص می فرمایند : من لم یدع قول الزور والعمل به فلیس لله حاجة فی ان یدع طعامه وشرابه.(1)

ترجمه: کسی ترک دروغ وعمل به آن را«درماه روزه» نکند، خداوند(ج) حاجت به ترک خوردن ونوشیدن، آن ندارد.

صبر:

این نعمت بزرگ الهی عاید حال دوستان خدا(ج) می گردد؛ زیرا علی الرغم موجودیت همه نعمات در خانه وداشتن دسترسی، این بنده گان خاص الهی به آنها، از دمیدن صبح صادق تا غروب آفتاب ازهیچ یکی نه اینکه تناول نمی کنند؛ بلکه روزه خوران بدون عذر را نفرین می کنند.

آنانیکه در این ماه صبر را پیشه میگیرند، در بدل پاداش جنت را میابند ورسول (ص) میفرماید: وهوالشهرالصبروالصبر ثوابه الجنة. (1).

ترجمه:وآن ماه«رمضان» ماهی صبراست ومکافات صبر جنت است.

صحت وتحقیقات پزشکی امروز:

این موضوع بعد ازتحقیق پزشکی درعصر فعلی به اثبات رسا نیده، که کسانیکه پای بندی به روزه داشته اند، به مشکل معده وفشار خون و...کمتر دچار اند وپزشکان به التزام روزه داری یکی ودوروز درهفته، توصیه مینمایند؛ این موضوع ازروزه داری پیغمبر اسلام (ص) درهردوشنبه وپنجشنبه، به اثبات میرسد.

چنانچه روزی ازرسول الله(ص) ازسِری روزه ی روز دوشنبه وپنجشنبه پرسیدند، که درجواب رسول خدا(ص) فرمود: اما یوم الاثنین فذاک یوم ولدت فیه وبعثت فیه وانا احب ان اصومه واما یوم الخمیس فذالک یوم ترفع الاعمال الی الله وانا احب ان یرفع عملی وانا صائم. (1).

ترجمه: هرچه روز دوشنبه روزی استکه درآن روز تولد شده ام ودرآن روز مبعوث(فرستاده) شده ام ومن دوست دارم، که روزه دار باشم در آن روز وهرچه روز پنجشنبه روزی  است، که اعمال انسان بطرف آسمان بالامیشود ومن دوست دارم، که عملم درحالی بالا شود، که روزه دار باشم.

سوفورین دانشمند روسی درکتاب خود مینویسد: (( درمان ازطریق روزه، فائده ی ویژه ی برای درمان کم خونی، ضعف روده ها، التهاب بسیط ومزمن، رمل های خارجی وداخلی، سل، اسکلیروز، روماتیسم، نقرس، استسقاء، ننوراستی، عرق النساءخراز(ریختگی پوست) بیماری های چشم، مرض قند بیماری های جلدی، بیماری های کلیه، کبد وبیماریهای دیگردارد.))(3).

 امام غزالی درکتاب احیاء العلوم خود میفرماید:« تمام خیردرخزانه های گرسنگی نهفته است، وهدف ازآن گرسنگی شدید نیست؛ بلکه منظوراعتدال درخوردن وآشامیدن است؛ زیراپرخوری ذکاوت را ازبین میبرد وافزایش خوراک، وریختن غذابرغذایی دیگروافزایش وعده های غذایی انسان را به کسالت وخمول ورکود وعفونت روده وفشارقلبی مبتلامیگرداند؛ رمضان جهت تجدید سلامت وتندرستی میآید وعمرما محدوداست، یااینکه بانشاط وتوان به سربریم، ویااینکه [بابیماری] سربارخانواده مان شویم ومیان دوحالت مذکورتفاوت وفاصله هاست، ودراین جامجال بحث ازفوائد روزه نیست.»(5).

روزه یاچتروقایوی از هجوم مفاسد:

دین اسلام برای اینکه ضرر متوجه امت اسلامی نشده باشد، تدابیر را در احکام خود برای جلوگیری ازوقوع آن داشته، که روزه یکی از هیمن تدابیر برای صحت جسمی وروحی وسلامت جامعه امت اسلامی است؛ چنانچه رسول الله(ص) میفرماید: الصوم جُنَّة ٌ.(1)

 ترجمه: روزه سپر وقایوی (از اضرار گناه دردنیا وازآتش درآخرت) است.

روزه نوع آماده گی برای زنده گی بعدی سال است:

روزه درابعاد مختلف میتواند، که پیش فرض برای زنده گی انسان مؤمن ودیندار باشد، نمونه های زیاد در ماه روزه است، که همه وهمه پیش فرض برای زنده گی آینده یک مسلمان بوده؛ چون: تحمل گرسنگی در روزه، برای آماده گی سفر، جهاد، فقر وقحطی؛  نماز تراویح، برای رفع کسالت درنماز گذاری؛  ختم درتراویح، برای آگاهی ازقانون الهی؛  سحرخیزی، برای آماده گی وعادت به قیام اللیل وصدها موضوع دیگر که مجال بیان دراین مقاله نبوده است.  

ختم نوع آگاهی از قانون الهی:

در حدیث شریف آمده، که جبرییل (ع) هر سال دررمضان یک مرتبه، قرآن کریم را برای پیغمبر (ص) قرائت می کرد.

این سنت برای امت محمد (ص) توسط عمل مداوم آن حضرت(ص) به ارث مانده است.

برای اینکه سنت جبرییل ع را زنده داشته باشند وازسوی دیگر امت اسلام، آگاهی از قانون الهی حاصل نمایند، تا مبادا در جریان سال برخ از قانون فراموش شان شده باشد ومرتکب تخلف از قانون شوند .

اما متاسفانه در بسا از کشور های اسلامی ختم به مفهوم واقعی اش نه؛ بلکه به مثابه یک رسم وسنت گذشته، نسبت عدم برخورداری مردم آن کشورها از سواد دینی، بدون نفع ومفهوم گیری از این قانون الهی به اجرا گذاشته می شود.

تأکید به اخلاق گرائی دررمضان:

باوجود آنکه تمام بی اخلاقی ها از نظر اسلام در هر وقت وجای که باشد، مردود بوده ومرتکبین آن، متخلف از قانون اخلاق اسلام خوانده میشوند، در ماه مبارک رمضان برای تاثیر پذیری هرچه بیشتر از داشته های معنوی این ماه زیاد تر تأکید به اجتناب از تمام کارهای متناقض اخلاق، شده است؛ چنانچه رسول الله (ص) می فرماید: واذا کان یوم صوم احد کم فلایرفث ولایصخب وان سابّهُ احدٌ اوقاتله  فلیقل انی امرؤٌ صائم.(1)

ترجمه: هنگامی که یکی ازشما روزه دارباشد، پس سخن زشت نگوید ودشمنی نکند، گرچه با وی کسی دشنام دهد ویا دعواکند و(درجواب) باید بگوید: من شخصی روزه دارم .

اعتدال در خوراک رمضان:

درماه رمضان اگر اعتدال در خوراک درنطر گرفته نشود، جز اسقاط روزه ازذمه آن، نفع صحی، اخلاقی ومعنوی از آن متصور برای روزه دار نمی گردد. لذا خداوند(خ ) می فرماید: وکلوا والشربوا ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین .(31 اعراف )

ترجمه: بخورید وبنوشید واسراف درآنها نکنید؛ (زیرا) که خداوند(ج) اسراف گران را دوست ندارد.

فلسفه ماه تربیت:

روزه خوبی های دربعد (مادی ومعنوی) زنده گی بشری درخود نهفته داشته، که فکرانسانی تاکنون بمفادهای آن پی نبرده بود؛ زیراکه روزه ازیک طرف جبران خطائی های که انسان درطول یازده ماه یک سال مرتکب آن شده، کرده وتضمین سلامت جسمی وروحی انسان را می نماید؛ ازطرفی هم پند، درس، رحم دلی، همدردی، تحمل وتعاون مالی به اصناف اهل صدقه فطر، خواهد بود. تا لقمه نانی را آنها باکمک برادران خود در یافت نمایند. واز سوی دیگری تحمل در ناداری وگرسنکی را درشداید پیدا نمایند، تا مبادا در زنده گی بمشکلات برخورد.

تناول به فراموشی دررمضان:

خداوند(ج) ازجرم که به سبب کوتاهی های فکری انسان بوقوع بپیوندد، درگذرمیشود، ازابوهریره (رض) روایت است، که روسول خداوند(ص) میفرماید: من نسئ وهوصائم فاکل اوشرب فلیتم صومه فانما اطعمه الله وسقاه.(1)

ترجمه: روزه دارِی روزه خود را فراموش کند، بخورد ویابنوشد، پس روزه خود را تمام نماید؛ زیراکه وی را خدا(ج) طعام داده ونوشانیده است.

بخاطری که اگربنده خدا(ج) فراموش کرده روزه داری خود را، پس امکان ندارد، که خدا(ج) روزه داری وی را فراموش کند. چنانچه خدا(ج)  وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (64 مریم)

ترجمه: پرودگارتوهرگزفراموش کار نیست.

این بنوع حکمت الهی را بیان میکند، که خدا(ج) درهمان اثنا، که روزه ی، روزه دار را به تاق فراموشی آن میسپارد، حتماً درپشت آن فراموشی راز نهفته خواهد بود؛ یعنی، بگمان بنده(نویسنده)  اگرفراموشی ممکن صورت نگیرد، ضرری متوجه این بنده با اخلاصش میشود، که خدا(ج) به حکمت ذاتیش توسط مهمانی خود، آن ضرر را ازبنده اش، دفع مینماید.

مقدار صدقه فطر:

دوکیلوودوصد وبیست گرام، یا یک صاع خرما ویاجو، که معادل، دوکیلوودوصد وبیست گرام، میشود، به پیشواز افطار، صدقه داده وبنوع اقتصاد طبقه مستمند جامعه را بالا برده ودرکشیدن ایشان ازبی بضاعتی به خود کفائی، خود را سهیم گردانیم.

اهل صدقه فطر:

گرچه یک مروج نامناسب درجامعه ماجاری است، که صدقه به اهل آن نه؛ بلکه به کسانی داده میشود، که ازیک سو از زمره اصناف اهل صدقه نبوده وازطرفی دیگری چون: حق الزحمه برای ملا امامان درماه رمضان داده میشود، باید بیشترین کوشش در ماه روزه شود، که خطای صادر نگردد.

اصناف ذی حق صدقه فطر عبارت اند: ازفقیران، مساکین، عاملین، مؤلفة القلوب، آزادی غلام، قرضداران، مجاهدین، فی سبیل الله ومسافر.

قضائی روزه امواة:

دین اسلام نه اینکه دررابطه به مشکلات، زنده جانهای جامعه اسلامی رسیده گی کرده؛ بلکه برای رهاهی ذمه انسان دربعد ازموت نیز چاره ی را درنظر گرفته است؛ مانند: دَین داری،

مادی؛ چون: قرضداری ازانسانی دیگری، بعد ازموت وارثین الزامآً بپردازند ودرصورت نبود وارثین خلیفه وقت مکلف به خلاصه ذمه آن دارد؛ درصورت توانمندی مالی دربدل هرروز روزه آن، یک مسکین را طعام دهند.

معنوی؛ چون:ماندن قضائی روزه بعد ازمرگ، با پرداخت دَین وگرفتن روزه قضائی آن توسط  وارثین مرده ازسرآن ساقط میگردد. چنانچه: پیغمبر(ص)میفرماید:  من مات وعلیه صوم صام عنه ولیه. (1)

ترجمه: کسی که مرد وقضائی روزه به آن مانده بود وارثین « دربدل روزه قضائی وی» روزه بگیرند.

منابع:

1-     الخطیب التبریزی، الشیخ ولی الدین محمدبن عبدالله مشکاة، صـ173، 176 و178، 1955م.

2-     القشیری، ابوالحسن مسلم بن الحجاج بن مسلم، الصحیح المسلم،، صـ363، جلد اول، 1376هـ .

3-     شیرازی، مکارم، تفسیرنمونه، صــ712،113 جلد اول، 1384هـ .

4-     القرطبی، ابی عبدالله محمد بن احمدالانصاری، الجامع الاحکام القرآن، آیت جلد دوم، صـ 173،174سورة بقره..

5-     اعظم، داکتر محمد فارق، موضوع: روزه بین علم واسلام، سایت مبارز ووزین افق.